Smary bez MOSH i MOAH stają się coraz ważniejszą grupą środków smarnych stosowanych w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym, kosmetycznym oraz przy produkcji opakowań. W wielu zakładach wymagania dotyczące środka smarnego nie kończą się już na rejestracji NSF H1. Coraz częściej dział jakości, audytor lub odbiorca końcowy wymaga również potwierdzenia, że produkt został opracowany bez MOSH i MOAH jako składników formulacji.

Nie oznacza to jednak, że każdy smar oznaczony jako „MOSH/MOAH free” będzie odpowiedni do każdego łożyska, prowadnicy czy zaworu. O prawidłowym doborze nadal decydują parametry tribologiczne: lepkość oleju bazowego, klasa NLGI, rodzaj zagęszczacza, prędkość pracy, obciążenie, obecność wody, sposób dosmarowywania oraz kompatybilność z uszczelnieniami i wcześniej stosowanym środkiem smarnym.

Dlatego wybór smaru bez MOSH i MOAH powinien być traktowany dokładnie tak samo jak dobór każdego specjalistycznego środka smarnego — wymagania dotyczące bezpieczeństwa produktu muszą iść w parze z wymaganiami maszyny.

Czym są MOSH i MOAH?

MOSH, czyli Mineral Oil Saturated Hydrocarbons, to nasycone węglowodory olejów mineralnych. MOAH, czyli Mineral Oil Aromatic Hydrocarbons, stanowią grupę aromatycznych węglowodorów olejów mineralnych.

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności wskazuje, że węglowodory olejów mineralnych mogą przedostawać się do żywności z różnych źródeł, między innymi poprzez materiały opakowaniowe, środki pomocnicze stosowane w procesie produkcyjnym oraz środki smarne używane w maszynach.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa żywności szczególną uwagę zwraca się na MOAH. EFSA wskazuje, że niektóre frakcje MOAH mogą obejmować związki o właściwościach genotoksycznych i rakotwórczych. Komisja Europejska prowadzi działania dotyczące monitorowania i analizy węglowodorów olejów mineralnych w żywności.

W praktyce przemysłowej oznacza to zwiększone zainteresowanie rozwiązaniami pozwalającymi ograniczać potencjalne źródła MOSH i MOAH w procesie produkcji.

Co oznacza „smar bez MOSH i MOAH”?

To jedno z najważniejszych pytań przy analizowaniu ofert środków smarnych.

Deklaracja producenta, że dany smar posiada recepturę wolną od MOSH i MOAH lub został wyprodukowany bez MOSH/MOAH jako składników formulacji, odnosi się przede wszystkim do konstrukcji chemicznej produktu.

Nie należy automatycznie interpretować takiej deklaracji jako gwarancji, że dowolne badanie laboratoryjne produktu lub gotowej żywności zawsze wykaże dokładnie 0 mg/kg MOSH i MOAH.

Na wynik analityczny mogą wpływać również inne źródła węglowodorów obecne w instalacji, pozostałości poprzednio stosowanych smarów, materiały konstrukcyjne, środki technologiczne czy opakowania.

Dlatego przy wyborze produktu warto zwracać uwagę na dokładne sformułowanie deklaracji producenta i dokumentację techniczną, a nie wyłącznie na hasło marketingowe „food grade”.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: MOAH i MOSH w przemyśle spożywczym: Jak minimalizować ryzyko zanieczyszczeń?

NSF H1 nie oznacza automatycznie „bez MOSH i MOAH”

Rejestracja NSF H1 i deklaracja dotycząca MOSH/MOAH dotyczą dwóch różnych kwestii.

NSF klasyfikuje H1 jako środki smarne przeznaczone do zastosowań, w których możliwy jest przypadkowy kontakt środka smarnego z żywnością. Kategoria ta obejmuje między innymi środki stosowane do smarowania części maszyn pracujących w obszarach produkcji żywności.

Nie oznacza to jednak, że każdy produkt NSF H1 posiada automatycznie recepturę bez MOSH i MOAH.

W zakładzie wymagającym ograniczania ryzyka związanego z węglowodorami olejów mineralnych należy więc rozpatrywać osobno:

rejestrację NSF H1, dokumentację dotyczącą MOSH/MOAH oraz właściwości techniczne środka smarnego.

Dodatkowym elementem systemu bezpieczeństwa może być certyfikacja ISO 21469, która odnosi się do wymagań higienicznych dotyczących formulacji, produkcji i stosowania środków smarnych mogących mieć przypadkowy kontakt z produktem.

Jak dobrać smar bez MOSH i MOAH do łożysk?

W przypadku łożysk nie istnieje jeden uniwersalny smar, który można zastosować w każdej maszynie.

Podstawowym parametrem jest lepkość oleju bazowego. To właśnie olej, który wydziela się ze struktury smaru podczas pracy, tworzy film smarny oddzielający współpracujące powierzchnie.

Łożysko wysokoobrotowe może wymagać zupełnie innej lepkości niż duże, wolno pracujące łożysko pod dużym obciążeniem. Zastosowanie zbyt lepkiego produktu przy wysokiej prędkości może zwiększać opory ruchu i temperaturę pracy, natomiast zbyt niska lepkość przy dużym obciążeniu może prowadzić do niewystarczającej grubości filmu smarnego.

Znaczenie ma również klasa konsystencji NLGI, ale nie powinna być ona jedynym kryterium doboru.

Dobierając smar bez MOSH/MOAH do łożyska, należy ocenić przede wszystkim prędkość obrotową, średnicę łożyska, obciążenie, konstrukcję węzła, sposób aplikacji smaru, wymagany okres dosmarowywania oraz warunki środowiskowe.

Uniwersalny smar do łożysk bez MOSH/MOAH – Klüberfood NH1 42-202

Jednym z produktów opracowanych jako uniwersalny smar łożyskowy dla przemysłu spożywczego jest Klüberfood NH1 42-202.

Producent opisuje go jako wielozadaniowy smar do łożysk tocznych, oparty na syntetycznym oleju estrowym i zagęszczaczu kompleksowo-litowym. Klüber Lubrication deklaruje recepturę wolną od MOSH i MOAH, a produkt posiada również rejestrację NSF H1 oraz wymagane certyfikacje dotyczące zastosowań w przemyśle spożywczym.

Istotną cechą tego produktu jest możliwość wykorzystania go w wielu typowych punktach smarnych zakładu, między innymi w łożyskach, prowadnicach liniowych oraz powierzchniach ślizgowych.

W praktyce może to pozwolić ograniczyć liczbę różnych produktów znajdujących się w magazynie utrzymania ruchu, co zmniejsza ryzyko zastosowania niewłaściwego środka smarnego.

Smary do maszyn narażonych na wodę i intensywne mycie

Przemysł spożywczy stawia przed smarami wymagania, które często nie występują w klasycznych aplikacjach przemysłowych.

Regularne mycie maszyn, wilgoć, para wodna, środki alkaliczne czy kontakt z produktami spożywczymi mogą znacząco wpływać na trwałość środka smarnego.

Przykładem produktu przeznaczonego do takich warunków jest SYN-setral-BFG 2-400. Producent przewiduje jego zastosowanie między innymi w łożyskach tocznych i ślizgowych, armaturze, przegubach i powierzchniach ślizgowych w przemyśle spożywczym i napojowym. Setral deklaruje, że produkt został opracowany bez MOSH/MOAH jako składników formulacji.

W aplikacjach wymagających wysokiej ochrony przeciwzużyciowej i przeciwkorozyjnej można również rozważyć SYN-setral-CA/C2-400 FD. Producent przeznacza ten smar między innymi do łożysk tocznych i ślizgowych, przegubów, prowadnic liniowych oraz innych powierzchni ślizgowych maszyn przemysłu spożywczego i również deklaruje brak MOSH/MOAH jako składników formulacji.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Smary do trudnych zastosowań przemysłowych

Smar bez MOSH/MOAH do szybkoobrotowych łożysk

Przy wysokich prędkościach obrotowych bardzo istotna staje się lepkość oleju bazowego oraz opory generowane przez smar.

Nie powinno się więc zastępować standardowego smaru łożyskowego produktem o bardzo wysokiej lepkości tylko dlatego, że posiada odpowiednią klasę NSF.

Do aplikacji szybkoobrotowych Setral oferuje między innymi SYN-setral-CA/C2-30 FD, przeznaczony do wysokoobrotowych łożysk tocznych i ślizgowych pracujących również w niekorzystnych warunkach, takich jak wilgoć. Producent deklaruje recepturę bez MOSH/MOAH jako składników formulacji oraz wysoką ochronę przed zużyciem i korozją.

Jest to dobry przykład pokazujący, dlaczego określenie „smar bez MOSH/MOAH” nie wystarcza do dokonania prawidłowego wyboru. Produkt musi być dopasowany także do charakterystyki ruchowej węzła.

Smary do wolnoobrotowych łożysk, prowadnic i mocno obciążonych elementów

Wolniejsze mechanizmy oraz aplikacje wymagające dużej przyczepności mogą potrzebować zupełnie innej formulacji.

SYN-setral-53 B/3 jest smarem klasy NLGI 3 przeznaczonym między innymi do wolnoobrotowych łożysk tocznych i ślizgowych, zaworów, uszczelnień, prowadnic, krzywek i przegubów.

Setral deklaruje brak MOSH/MOAH jako składników formulacji, brak oleju mineralnego oraz odporność produktu między innymi na wodę, parę i alkaliczne środki czyszczące.

Ze względu na charakterystykę tego smaru nie powinien być on jednak traktowany jako uniwersalny produkt do wszystkich typów łożysk tylko dlatego, że posiada klasę NLGI 3.

Smary do zaworów, armatury i uszczelnień bez MOSH/MOAH

Łożyska nie są jedynym miejscem, w którym stosuje się środki smarne klasy H1.

W rozlewniach, browarach, mleczarniach i innych zakładach spożywczych dużą grupę zastosowań stanowią zawory, armatura, O-ringi i elementy wykonane z elastomerów oraz tworzyw sztucznych.

W takich zastosowaniach często wykorzystuje się specjalistyczne smary silikonowe.

SI-setral-929/FD jest przeznaczony między innymi do zaworów i armatury oraz uszczelnień EPDM stosowanych w przemyśle napojowym. Producent deklaruje brak MOSH/MOAH jako składników formulacji, brak oleju mineralnego oraz kompatybilność z popularnymi materiałami uszczelniającymi.

Innym przykładem jest SI-setral-642, przeznaczony do smarowania i uszczelniania połączeń, O-ringów oraz zaworów regulacyjnych i redukcyjnych. Producent deklaruje recepturę bez MOSH/MOAH jako składników formulacji oraz neutralność wobec wielu elastomerów, tworzyw i metali.

Nie należy jednak stosować smaru silikonowego jako przypadkowego zamiennika klasycznego smaru łożyskowego. Są to produkty przeznaczone do innych warunków tribologicznych.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Smary specjalne stosowane przy utrzymaniu aparatury oddechowej oraz systemów tlenowych

Smary specjalistyczne do pieców i wymagających aplikacji

W piecach, suszarniach, rolkach prowadzących oraz wolnoobrotowych mechanizmach pracujących w szczególnie wymagających warunkach klasyczne smary mogą być niewystarczające.

W takich zastosowaniach wykorzystuje się między innymi środki oparte na technologii PFPE oraz specjalnych zagęszczaczach.

Przykładem jest SYN-setral-INT/250 FD-2, przeznaczony do długotrwałego smarowania łożysk tocznych, ślizgowych oraz powierzchni ciernych pracujących w wymagających warunkach. Producent wskazuje jako typowe zastosowania między innymi piece i linie piekarnicze, rolki prowadzące przenośników, mleczarnie i linie napełniające. Produkt posiada rejestrację H1 i deklarację braku MOSH/MOAH jako składników formulacji.

Jeszcze bardziej specjalistycznym rozwiązaniem jest SYN-setral-INT/310 FD, przeznaczony między innymi do prowadnic i kół jezdnych systemów piecowych oraz wolnoobrotowych łożysk w suszarniach, wentylatorach i innych wymagających mechanizmach. Producent również deklaruje brak MOSH/MOAH jako składników formulacji.

Produkty tego typu powinny być stosowane tam, gdzie rzeczywiście uzasadniają to warunki pracy. Zastosowanie specjalistycznego smaru PFPE w standardowym węźle łożyskowym nie musi być ani technicznie, ani ekonomicznie najlepszym rozwiązaniem.

Przykładowe smary bez MOSH/MOAH według zastosowania

Zastosowanie	Przykładowy produkt	Charakterystyka
Uniwersalne łożyska toczne	Klüberfood NH1 42-202	syntetyczny smar łożyskowy NSF H1, receptura wolna od MOSH/MOAH
Łożyska, przeguby i powierzchnie ślizgowe	SYN-setral-BFG 2-400	smar przyczepny do przemysłu spożywczego
Szybkoobrotowe łożyska	SYN-setral-CA/C2-30 FD	formulacja zoptymalizowana pod wyższe prędkości i trudne warunki środowiskowe
Łożyska i prowadnice wymagające wysokiej ochrony	SYN-setral-CA/C2-400 FD	wysoka ochrona przeciwzużyciowa i przeciwkorozyjna
Wolnoobrotowe łożyska, prowadnice, zawory	SYN-setral-53 B/3	NLGI 3, wysoka przyczepność, brak oleju mineralnego
Zawory i uszczelnienia EPDM	SI-setral-929/FD	silikonowy smar H1 do armatury i elastomerów
O-ringi i połączenia uszczelniające	SI-setral-642	silikonowy smar uszczelniający i montażowy
Piece i wymagające aplikacje	SYN-setral-INT/250 FD-2	specjalistyczny smar do długotrwałego smarowania
Ekstremalne warunki pracy	SYN-setral-INT/310 FD	specjalistyczny smar do prowadnic i wolnoobrotowych mechanizmów

Najczęstszy błąd: dobór smaru wyłącznie według NLGI

Klasa NLGI opisuje konsystencję smaru, ale nie mówi, czy produkt jest odpowiedni dla konkretnego łożyska.

Dwa smary NLGI 2 mogą mieć całkowicie różne lepkości oleju bazowego i zachowywać się zupełnie inaczej przy tej samej prędkości obrotowej.

Podobnie dwa produkty NLGI 3 nie muszą być swoimi zamiennikami.

W praktyce przy zmianie smaru należy analizować cały układ tribologiczny. Szczególne znaczenie mają: lepkość oleju bazowego, rodzaj zagęszczacza, współczynnik prędkości łożyska, obciążenie, środowisko pracy oraz częstotliwość dosmarowywania.

Dopiero później należy porównywać konsystencję NLGI.

CZYTAJ RÓWNIEŻ: Podział smarów na klasy konsystencji według NLGI

Czy można mieszać smar bez MOSH/MOAH z wcześniej stosowanym smarem?

Zmiana środka smarnego wymaga sprawdzenia kompatybilności.

Różne rodzaje olejów bazowych i zagęszczaczy mogą być ze sobą niezgodne. Efektem przypadkowego wymieszania mogą być zmiany konsystencji, nadmierne wydzielanie oleju, pogorszenie stabilności mechanicznej lub utrata właściwości smarnych.

Szczególnej ostrożności wymagają smary PFPE i produkty silikonowe.

W zakładzie wdrażającym strategię ograniczania MOSH/MOAH dochodzi jeszcze jeden aspekt. Pozostałości wcześniejszego smaru na bazie oleju mineralnego mogą pozostawać w łożysku, przewodach centralnego smarowania lub innych elementach instalacji.

Samo wprowadzenie nowego smaru o recepturze bez MOSH/MOAH nie oznacza więc automatycznie usunięcia wszystkich wcześniejszych źródeł węglowodorów mineralnych z maszyny.

CZYTAJ TAKŻE: Jak dobrać konsystencję smaru i jego kompatybilność materiałową do komponentu przemysłowego

Jak wdrożyć smary bez MOSH/MOAH w zakładzie produkcyjnym?

Profesjonalne wdrożenie powinno rozpocząć się od mapy punktów smarnych.

Należy zidentyfikować wszystkie miejsca znajdujące się w obszarze potencjalnego kontaktu z produktem, a następnie przypisać do nich aktualnie stosowane środki smarne.

Kolejnym krokiem jest analiza, które produkty można zastąpić jednym smarem wielozadaniowym, a gdzie konieczne jest pozostawienie specjalistycznego produktu do konkretnych łożysk, zaworów czy prowadnic.

Takie podejście pozwala nie tylko ograniczyć ryzyko związane z MOSH/MOAH, lecz również zmniejszyć liczbę środków smarnych w zakładzie, uprościć gospodarkę magazynową i ograniczyć ryzyko pomyłek podczas prac serwisowych.

Warto również zachować aktualne karty techniczne, karty charakterystyki, potwierdzenia NSF oraz deklaracje producenta dotyczące MOSH/MOAH. Dokumentacja ta może być istotna podczas audytów jakościowych i kontroli systemów bezpieczeństwa żywności.

Jak wybrać najlepszy smar bez MOSH/MOAH?

Nie istnieje jeden „najlepszy smar bez MOSH i MOAH”.

Istnieje natomiast najlepiej dobrany smar do konkretnej aplikacji.

Do standardowego łożyska może być potrzebny uniwersalny smar syntetyczny. Szybkoobrotowe łożysko będzie wymagało innej lepkości. Wolno pracujący i mocno obciążony mechanizm może potrzebować produktu o znacznie większej przyczepności. Zawór z uszczelnieniem EPDM może wymagać smaru silikonowego, a piec lub suszarnia specjalistycznego środka do długotrwałego smarowania.

Dlatego profesjonalny dobór powinien uwzględniać jednocześnie wymagania dotyczące bezpieczeństwa żywności oraz rzeczywiste warunki pracy maszyny.

Smary bez MOSH/MOAH – najczęściej zadawane pytania

Czy każdy smar NSF H1 jest bez MOSH i MOAH?

Nie. NSF H1 określa możliwość stosowania środka smarnego tam, gdzie może wystąpić przypadkowy kontakt z żywnością. Deklarację dotyczącą MOSH/MOAH należy zweryfikować oddzielnie w dokumentacji producenta.

Czy istnieje zamiennik ŁT-43 bez MOSH/MOAH?

Takie zastąpienie jest możliwe, ale produkt należy dobrać do konkretnej aplikacji. Nie należy wybierać zamiennika wyłącznie na podstawie klasy NLGI 3. Trzeba uwzględnić również lepkość oleju bazowego, prędkość łożyska, obciążenie oraz sposób smarowania.

Jaki smar bez MOSH/MOAH wybrać do łożysk?

Do wielu standardowych aplikacji można rozważyć Klüberfood NH1 42-202. W przypadku innych prędkości, obciążeń lub warunków środowiskowych odpowiedniejszy może być jeden ze specjalistycznych produktów SYN-setral. Każdy przypadek należy jednak oceniać indywidualnie.

Czy smar silikonowy nadaje się do łożysk?

Nie powinien być traktowany jako uniwersalny smar łożyskowy. Produkty silikonowe, takie jak SI-setral-929/FD czy SI-setral-642, są przeznaczone przede wszystkim do konkretnych zastosowań związanych z zaworami, uszczelnieniami, elastomerami i tworzywami.

Czy można przejść ze smaru mineralnego na syntetyczny?

Tak, ale przed zmianą należy sprawdzić kompatybilność obu produktów oraz określić sposób usunięcia starego smaru. W niektórych przypadkach konieczne jest dokładne oczyszczenie węzła.

Czy określenie „MOSH/MOAH free” oznacza wynik 0 mg/kg?

Nie należy automatycznie tak tego interpretować. Najważniejsze jest dokładne brzmienie deklaracji producenta. Część producentów określa swoje produkty jako posiadające recepturę wolną od MOSH/MOAH, a inni deklarują brak MOSH/MOAH jako składników formulacji.

Podsumowanie

Smary bez MOSH i MOAH są coraz ważniejszym elementem zarządzania bezpieczeństwem produktu w przemyśle spożywczym, napojowym, farmaceutycznym, kosmetycznym i opakowaniowym.

Ich dobór nie powinien jednak sprowadzać się wyłącznie do znalezienia oznaczenia NSF H1 lub hasła „MOSH/MOAH free”.

Profesjonalnie dobrany środek smarny powinien jednocześnie spełniać wymagania jakościowe zakładu i zapewniać właściwe warunki pracy konkretnego mechanizmu.

Produkty takie jak Klüberfood NH1 42-202, SYN-setral-BFG 2-400, SYN-setral-CA/C2-30 FD, SYN-setral-CA/C2-400 FD, SYN-setral-53 B/3, SI-setral-929/FD, SI-setral-642 czy SYN-setral-INT/250 FD-2 pokazują, że obecnie możliwe jest dobranie środków smarnych z deklaracją dotyczącą MOSH/MOAH do bardzo różnych punktów smarnych.

Kluczowe pozostaje jednak właściwe dopasowanie produktu do łożyska, prowadnicy, zaworu lub innego elementu maszyny.

Dobór smaru powinien zawsze uwzględniać parametry techniczne aplikacji, a nie wyłącznie nazwę handlową, klasę NLGI czy pojedynczy parametr z karty technicznej.

W przypadku pytań dotyczących doboru smaru bez MOSH i MOAH, smaru NSF H1, odpowiedniej klasy NLGI, lepkości oleju bazowego lub zamiennika dla obecnie stosowanego środka smarnego, prosimy o kontakt z naszym Działem Technicznym.

Tel.: +48 81 820 07 88
E-mail: biuro@gorner.pl

Nasi specjaliści pomogą dobrać odpowiedni środek smarny do łożysk, prowadnic, przekładni, zaworów, uszczelnień oraz innych elementów maszyn, z uwzględnieniem prędkości obrotowej, obciążenia, temperatury pracy, obecności wody i środków myjących, wymagań producenta urządzenia oraz wymagań dotyczących NSF H1 i MOSH/MOAH.

Pomagamy również w doborze zamienników tradycyjnych smarów mineralnych, jeżeli zakład wymaga przejścia na rozwiązania o recepturze bez MOSH i MOAH.